İki finansal ürün aynı yıllık faiz oranını gösterdiği halde farklı sonuç üretebilir. Bunun nedeni çoğu zaman faiz hesaplama yöntemidir.
Basit faiz yalnızca başlangıçtaki ana para üzerinden hesaplanır. Bileşik faiz ise ana para ile daha önce kazanılan veya borca eklenen faizlerin toplamı üzerinden işler. Başlangıçta fark küçük görünür. Zaman uzadıkça sonuç belirleyici hale gelir.
Bu ayrım mevduat, tasarruf hesabı, yatırım, kredi kartı, kredi ve paranın büyüdüğü ya da borcun biriktiği bütün kararlarda önemlidir.
Basit Faiz Nedir?
Basit faiz, bütün dönem boyunca ilk yatırılan ana parayı kullanır. ₺100.000 tutarı yıllık yüzde 10 basit faizle değerlendirdiğinizi düşünün. Her yıl kazanılan faiz ₺10.000 olur.
Bir yıl sonunda toplam ₺110.000, iki yıl sonunda ₺120.000, üç yıl sonunda ₺130.000 olur. Faiz her yıl ₺10.000 kalır çünkü hesaplama daima ilk ₺100.000 üzerinden yapılır.
Temel formül; ana para, faiz oranı ve sürenin çarpılmasıdır.
Bileşik Faiz Nedir?
Bileşik faiz, kazanılan faizi bakiyeye ekler ve sonraki faizi yeni toplam üzerinden hesaplar. Para, önceki getirilerin üzerinde de getiri üretmeye başlar.
Aynı ₺100.000 ve yüzde 10 yıllık oranla ilk yıl sonu ₺110.000 olur. İkinci yılda faiz ₺110.000 üzerinden hesaplanır ve ₺11.000 kazanılır. Toplam ₺121.000’e çıkar.
Üçüncü yılda hesaplama ₺121.000 üzerinden yapılır. Faiz ₺12.100, toplam ise ₺133.100 olur. Basit faizle arasındaki fark ₺3.100’e ulaşır.
Zaman Farkı Neden Büyütür?
Bileşik getirinin gücü zamana bağlıdır. İlk birkaç dönemde sonuç çarpıcı görünmeyebilir. Dönem sayısı arttıkça faiz tekrar tekrar faiz üretir ve büyüme hızlanır.
Bu nedenle erken başlamak, ileride çok daha yüksek tutarlar yatırarak açığı kapatmaya çalışmaktan etkili olabilir. Yirmi yıl bileşik büyüyen daha küçük bir tutar, birkaç yıl değerlendirilen daha büyük bir tutarı geçebilir.
Aynı mekanizma borçlunun aleyhine çalışır. Ödemeler faizi karşılamıyorsa bileşik şekilde büyüyen borç hızlı artabilir.
Faiz İşleme Sıklığı Önemlidir
Faiz yıllık, üç aylık, aylık veya günlük işleyebilir. İlan edilen oran aynı olduğunda daha sık bileşikleşme genellikle biraz daha yüksek efektif getiri veya borç maliyeti yaratır.
Yıllık yüzde 12 oranının yılda bir işlenmesi ile aylara bölünüp her ay bakiyeye eklenmesi aynı değildir. Aylık yöntemde faiz güncellenmiş bakiye üzerinden on iki kez hesaplanır.
Ürünleri karşılaştırırken yalnızca başlıkta yazan orana değil, efektif yıllık orana bakın. Efektif oran bileşikleşmenin gerçek etkisini daha doğru gösterir.
Kredilerde Basit Faiz
Bazı kredilerde faiz kalan ana para üzerinden hesaplanır. Borçlu ana parayı ödedikçe sonraki dönemde faiz hesaplanan tutar azalabilir.
Fakat ödeme planı, dosya masrafı, sigorta, vergi ve gecikme cezası gerçek maliyeti ilan edilen orandan farklı hale getirebilir. Düşük görünen faiz her zaman ucuz kredi anlamına gelmez.
Toplam geri ödeme tutarını, ödemelerin tarihini ve efektif maliyeti birlikte değerlendirin.
Borçta Bileşik Faiz
Kredi kartı bakiyesi ve gecikmiş borçlar, ödenmeyen faiz ana borca eklendiğinde tehlikeli hale gelir. Sonraki faiz daha yüksek bakiye üzerinden hesaplanır.
₺20.000 borcun aylık yüzde 3 büyüdüğünü ve hiç ödeme yapılmadığını düşünün. Bir ay sonra bakiye ₺20.600 olur. On iki ay sonunda aylık bileşikleşme, ek masraflar hariç borcu ₺27.000’in oldukça üzerine çıkarır.
Ders nettir: Büyüyen varlığın sahibiyseniz bileşik faiz dostunuzdur. Büyüyen bakiyeyi borçluysanız düşmanınız olabilir.
Nominal Oran ve Efektif Oran
Nominal oran, bileşikleşmenin bütün etkisi hesaba katılmadan ilan edilen orandır. Efektif oran ise dönem içindeki bileşikleşme sonrası gerçek yıllık sonucu gösterir.
İki banka yüzde 12 oran sunabilir. Biri faizi aylık, diğeri yıllık işletebilir. Masraflar ve vergi kesintileri de tasarruf sahibinin eline geçen tutarı değiştirir.
Aynı vadeyi, aynı faiz sıklığını ve aynı masraf ile vergi yaklaşımını karşılaştırın.
Enflasyon ve Reel Getiri
Bakiyenin büyümesi satın alma gücünün arttığı anlamına gelmez. Tasarruf yüzde 20 büyürken fiyatlar yüzde 25 artarsa hesapta daha fazla para vardır fakat gerçek değer düşmüştür.
Reel getiri, enflasyon etkisi dikkate alındıktan sonra kalan getiridir. Vergi ve masraflar bu getiriyi daha da azaltabilir.
Bileşik büyüme değerlidir. Ancak uzun vadede satın alma gücünü koruyacak veya artıracak seviyede olması gerekir.
Gerçek Teklifleri Nasıl Karşılaştırabilirsiniz?
Banka veya finans kuruluşundan yalnızca faiz oranını değil, bütün nakit akışını gösteren bir tablo isteyin. Başlangıçta yatırılan ya da kullanılan tutar, her ödeme tarihi, masraflar, vergiler, ara ödemeler ve vade sonu toplamı aynı yerde görülmelidir. Bu tablo, başlıkta yazan oranın gerçekte ne anlama geldiğini ortaya koyar.
Tasarruf ürününde faiz bakiyeye ekleniyor mu, ayrı hesaba mı ödeniyor, vade bozulduğunda ne oluyor ve oran dönem boyunca sabit mi kontrol edin. Kredide ise taksitlerin ne kadarının ana para, ne kadarının faiz olduğunu, gecikme faizinin borca eklenip eklenmediğini ve erken ödeme maliyetini inceleyin.
Farklı vadeleri yalnızca toplam faiz tutarıyla karşılaştırmak yanıltıcı olabilir. Daha uzun vade aylık taksiti düşürürken toplam geri ödemeyi yükseltebilir. Aynı şekilde yüksek görünen mevduat oranı kısa vade, düşük efektif getiri veya yüksek kesinti nedeniyle beklenenden az kazandırabilir.
Hesap makinesi matematiği doğru yapar. Ancak hangi rakamların hesaba gireceğini sözleşme belirler. Bu nedenle oran kadar ürün şartlarını okumak da finansal kararın parçasıdır.
Sonuç
Basit faiz doğrusal şekilde büyür. Bileşik faiz ise her dönemde genişleyen bir taban üzerinden ilerler.
Kısa vadede fark sınırlı olabilir. Uzun vadede tekrarlanan bileşikleşme hem serveti hem de borcu ciddi biçimde değiştirebilir.
Bir tasarruf ürünü veya kredi seçmeden önce hesaplama yöntemini, faiz işleme sıklığını, efektif yıllık oranı, masrafları, vergileri ve toplam nakit sonucunu kontrol edin. İlan edilen oran hikâyenin yalnızca başlangıcıdır.